Gang Olsena to seria czternastu duńskich komedii kryminalnych, która od 1968 roku przez trzy dekady przyciągała do kin miliony widzów – nie tylko w Danii, ale też w Polsce, NRD i Norwegii. Czternaście filmów opowiadających o fikcyjnym gangu sympatycznych przestępców-nieudaczników stało się nie tylko najważniejszym dziełem kinematografii duńskiej, ale też fenomenem kulturowym daleko poza granicami Danii. Za tym sukcesem stoi przede wszystkim obsada – aktorzy, którzy przez lata wcielali się w te same role z niezachwianą konsekwencją. Role trzech członków gangu oraz rodziny Kjelda grają we wszystkich filmach ci sami aktorzy. Warto poznać ich bliżej – zarówno postacie, które stworzyli, jak i ludzi za nimi stojących.
Gang Olsena – skąd się wzięła seria i o czym jest?
Gang Olsena to seria czternastu duńskich komedii kryminalnych, opowiadających o fikcyjnym duńskim gangu sympatycznych przestępców-nieudaczników. Większość filmów rozpoczyna się niezapomnianą sceną opuszczania więzienia przez szefa gangu Egona Olsena, który z prawdziwą dumą informuje oczekujących go współpracowników o kolejnym ambitnym, genialnym planie, mającym przynieść upragnione miliony i emeryturę na Majorce. Koronkowo przygotowane skoki prawie zawsze kończą się klapą i powrotem Olsena do zakładu penitencjarnego w Kopenhadze. Powtarzalność tego schematu, zamiast nużyć, stała się źródłem komizmu – widzowie wracali do kin właśnie po to, żeby zobaczyć, jak tym razem wszystko się posypie.
Trzynaście pierwszych odcinków wyreżyserował Erik Balling. Po siedemnastu latach przerwy w 1998 roku nakręcono ostatni, czternasty odcinek, który reżyserowali Tom Hedegaard i Morten Arnfred. Seria okazała się wyjątkowym projektem – nie tylko artystycznie, ale też ludzko. Wszyscy trzej główni aktorzy grali swoje role aż do śmierci.
14 filmów nakręcono w latach 1968–1998. Seria stała się najsłynniejszym dziełem w historii kinematografii duńskiej i zdobyła ogromną popularność m.in. w Polsce, NRD i Norwegii.
Gang Olsena – filmy, seriale i programy
Cały cykl składa się z 14 pełnometrażowych filmów fabularnych. Polska lista tytułów obejmuje: Gang Olsena, Gang Olsena w potrzasku, Gang Olsena jedzie do Jutlandii, Wielki skok gangu Olsena, Gang Olsena w amoku, Ostatni skok gangu Olsena, Gang Olsena na torach, Gang Olsena wpada w szał, Gang Olsena uderza ponownie, Gang Olsena idzie na wojnę, Gang Olsena nigdy się nie poddaje, Gang Olsena daje dyla, Gang Olsena: Paryski plan oraz Gang Olsena: Ostatnia misja.
W cyklu ukazały się też części bez udziału głównej trójki aktorów: Mały gang Olsena (2001), w którym Gang Olsena rozpoczyna swoją złodziejską karierę w sierocińcu, gdzie Egon, Kjeld i Benny próbują ukraść ciastka. Tutaj też poznajemy małą Yvonne, w której kocha się Kjeld. Seria doczekała się też norweskiej wersji, realizowanej równolegle przez wiele lat.
Ove Sprogøe – człowiek za Egonem Olsenem
Ove Wendelboe Sprogøe Petersen urodził się 21 grudnia 1919 roku i był duńskim aktorem. Urodził się w Odense, a jego rodzicami byli Arthur i Inger Sprogøe. Serialowy Egon zaczynał jako pracownik biurowy i czterokrotnie oblewał egzaminy do szkoły aktorskiej – Sprogøe zakończył edukację aktorską w 1944 roku i w tym samym roku zadebiutował na deskach kopenhaskich teatrów. Historia jego drogi do zawodu jest sama w sobie materiałem na film – upór zaowocował jedną z najbardziej rozpoznawalnych ról w historii kina skandynawskiego.
Debiutował w 1946 roku i przez sześć dziesięcioleci zagrał w prawie 150 filmach u niemal wszystkich reżyserów duńskich. Sławę zdobył dzięki komediom Erika Ballinga, głównie gangsterskim farsom z serii Gang Olsena, w których grał rolę tytułowego szefa, jeszcze w 1998 roku, mając prawie 80 lat.
Jego charakterystyczny, wydatny podbródek, który obawiano się, że będzie przeszkodą w jego karierze, nie przeszkodził mu w byciu jednym z najbardziej wszechstronnych i wykorzystywanych duńskich aktorów. Jego siła tkwiła w niemal diabolicznych, psotnych i zuchwałych rolach, ale z łatwością grał zarówno postaci potulne i nieśmiałe, jak i eleganckie. Wśród jego licznych ról teatralnych w klasycznych sztukach można wymienić Mefista w „Fauście”, tytułową postać z „Ojca” Strindberga oraz niektóre role Moliera i Bertolta Brechta.
Ten wielki aktor, który stał się częścią duńskiej kultury narodowej, czterokrotnie otrzymywał najwyższą duńską nagrodę filmową BODIL – odpowiednik amerykańskiego Oscara. Po jego śmierci ujawniono, że był zagorzałym entuzjastą sztuki i zgromadził cenną kolekcję obrazów współczesnych. Nordisk Film, firma która wyprodukowała filmy o Gangu Olsena, ufundowała stypendium dla aktorów jego imienia.
Życie prywatne Ove Sprogøe
W roku 1945 ożenił się z Evą Rasmussen, z którą miał troje dzieci: Jørgena, Svena i Henninga Sprogøe. Jednym z nich był aktor Henning Sprogøe. Rodzina aktorska – talent wyraźnie się dziedziczył.
Ove Sprogøe uchodził u niektórych ludzi z branży filmowej za dziwaka. Dom, w którym mieszkał z żoną Evą, nie posiadał telewizora. Aktor nigdy nie posiadał też samochodu i w podróżach korzystał z autobusu i kolei. Sprogøe zmarł miesiąc po swojej żonie Ewie – 14 września 2004 roku w Amager, w wieku 84 lat. Państwowa droga do więzienia Vridsløselille Statsfængsel – miejsca, w którym grany przez niego Egon Olsen był częstym „gościem” – została przemianowana przez miasto Albertslund na Egon Olsens Vej. 24 października 2005 roku jego rodzinne miasto Odense nazwało plac Ove Sprogøes Plads na jego cześć.
Morten Grunwald – Benny z żółtymi skarpetkami
Urodzony 9 grudnia 1934 roku w Odense, duński aktor Morten Grunwald zdobył uznanie zarówno w kraju, jak i za granicą. Grunwald jest absolwentem Królewskiej Akademii Filmowej, którą ukończył w 1962 roku. Ten popularny duński aktor, który prawie nigdy nie rozstawał się ze swoim charakterystycznym kapeluszem i kraciastą marynarką, zagrał jedną z głównych ról w serialu Gang Olsena u boku takich sław jak Ove Sprogøe i Poul Bundgaard.
Serialowy Benny został w pamięci milionów widzów jako wiecznie roześmiany i roztargniony włamywacz, który chodził w za krótkich spodniach, spod których zawsze wystawały żółte skarpetki. Doskonały kierowca gangu, poruszający się zdezelowanymi i zardzewiałymi krążownikami szos, zawsze nosił przy sobie „wichajster”, który pomagał mu w dokonywaniu drobnych kradzieży z parkometrów i automatów do sprzedaży papierosów.
Morten Grunwald po raz pierwszy wcielił się w Benny’ego Frandsena w komedii z cyklu Gang Olsena w 1968 roku i odgrywał tę postać przez kolejne trzydzieści lat, dokładnie do roku 1998. Trzy dekady tej samej roli – i ani razu nie było widać znużenia ani rutyny.
Grunwald poza planem – reżyser i dyrektor teatru
Grunwald był nie tylko ekranowym złodziejaszkiem-nieudacznikiem w charakterystycznych żółtych skarpetkach. W Danii zasłynął także jako ceniony reżyser filmowy i sceniczny. Od 1971 roku do emerytury w roku 2017 prowadził w rodzimym kraju różne teatry. Grunwald założył i kierował Bristol Teatret w Kopenhadze od 1971 do 1980 roku. W 1979 roku objął stanowisko dyrektora Betty Nansen Theatre, które sprawował aż do 1992 roku.
W 1965 roku zdobył nagrodę Bodil Award dla najlepszego aktora pierwszoplanowego za film Five Men and Rosa z 1964 roku. Małżeństwo zawarł w 1961 roku – jego żoną była Lily Weiding, z którą miał jedno dziecko.
16 października 2018 roku 83-letni Grunwald poinformował duńskie media, że zachorował na raka tarczycy i że zostały mu tylko miesiące życia. Krótko wcześniej odwołał swój udział w uroczystości z okazji 50-lecia pierwszego filmu o Gangu Olsena, powołując się na chorobę. Zmarł miesiąc później, 14 listopada 2018 roku w Hellerup. Morten Grunwald był ostatnim żyjącym członkiem kultowego Gangu Olsena.
Poul Bundgaard – Kjeld Jensen, który zaczął od opery
Poul Arne Bundgaard urodził się 27 października 1922 roku w Hellerup i był duńskim aktorem oraz śpiewakiem. Jego droga do roli pantoflarza Kjelda była zaskakująco kręta. Karierę zaczął w 1946 roku jako chórzysta w teatrze Nørrebro w Kopenhadze, następnie został solistą. W 1959 roku przeszedł do Teatru Królewskiego w Kopenhadze jako śpiewak operowy, będąc jednym z najpopularniejszych skandynawskich śpiewaków tego okresu.
Powszechnie pamiętany jest przede wszystkim za rolę Kjelda w 14 komediach filmowych z serii Gang Olsena, kręconych w latach 1968–1998, gdzie stworzył charakterystyczną postać bojaźliwego przestępcy-nieudacznika, z nadwagą i w grubych okularach, zdominowanego przez apodyktyczną żonę Yvonne i szefa gangu Egona Olsena, nierozstającego się ze swoją torbą lekarską. Dorobek aktora to ponad 100 ról filmowych, a najbardziej znana w Europie to właśnie rola Kjelda Jensena.
Podczas II wojny światowej Bundgaard działał w duńskim ruchu oporu przeciw niemieckim okupantom. To mało znany fakt – człowiek, którego świat zna jako filmowego tchórza, w rzeczywistości wykazał się niemałą odwagą.
Poul Bundgaard był trzykrotnie żonaty. Pierwsza żona zmarła; z drugą, Bente Elisabeth Kjær, był w związku od 1951 do 1960 roku (rozwód) i miał z nią dwoje dzieci: Steena i Helle. Trzecia żona, Kirsten Bundgaard, towarzyszyła mu od 1968 roku aż do jego śmierci; mieli razem syna Petera.
W trakcie realizacji ostatniego, czternastego filmu serii Bundgaard był już ciężko chory. Zdjęcia, na których Kjeld porusza się na wózku inwalidzkim, nie były tworem scenarzysty, lecz efektem jego choroby i znacznych trudności w poruszaniu się. Po śmierci aktora szefostwo Nordisk Film podjęło decyzję o ukończeniu filmu z dublerem Bundgaarda, którego zagrał Tommy Kenter. Decyzja o dokończeniu w połowie zrealizowanego filmu była podyktowana ostatnią wolą przeczuwającego rychłą śmierć aktora – Poul Bundgaard chciał, aby w przypadku jego niedyspozycji ostatni odcinek Gangu Olsena został dokręcony z jego dublerem. Przyczyną śmierci była niewydolność nerek.
Kirsten Walther – Yvonne, która rządziła Kjeldem
Kirsten Walther urodziła się 31 sierpnia 1933 roku w Kopenhadze i była duńską aktorką. Technicznie rzecz biorąc, Yvonne nie była członkiem gangu – była żoną Kjelda i to właśnie ta relacja nadawała jej postaci dramaturgiczny ciężar. Jako żona serialowego Kjelda Jensena – Yvonne to jęcząca gaduła, ciągle narzekająca na swój los i los rodziny, obwiniająca Egona Olsena za wszelkie błędy życiowe męża i podburzająca go przeciwko planującemu nowe skoki szefowi gangu. W tej roli można ją było obejrzeć aż 13 razy.
Kirsten Walther po zakończeniu szkoły aktorskiej w 1953 roku zadebiutowała na deskach kilku kopenhaskich teatrów. Oprócz kariery filmowej, która zaowocowała blisko 40 filmami, wystąpiła też w duńskich serialach telewizyjnych: „Smuglerne” oraz „Huset på Christianshavn”.
Kirsten Walther zmarła 19 lutego 1987 roku w wypadku wraz ze swoim mężem Palle Wolfsbergiem. Odeszła nieoczekiwanie w wieku 53 lat. Ostatni, czternasty odcinek Gangu Olsena z 1998 roku był filmem wyjątkowo naznaczonym przez los – podczas realizacji zdjęć zmarł nagle Poul Bundgaard grający rolę Kjelda Jensena. Kirsten Walther, czyli serialowa Yvonne, odeszła już jedenaście lat wcześniej.
Postaci drugoplanowe – bez nich Gang nie byłby tym samym
Okazjonalnym pomocnikiem gangu jest Harry „Dynamit” Frandsen, brat Benny’ego, który jest zaawansowanym alkoholikiem uzależnionym od piwa i – przynajmniej we własnym mniemaniu – specjalistą od materiałów wybuchowych. To postać, która pojawia się rzadko, ale zawsze gwarantuje dodatkowy chaos.
Na pierwszy plan wśród antagonistów wysuwają się nieporadni detektywi i inspektorzy: Mortensen (Peter Steen), Jensen (Axel Strøbye) i Holm (Ole Ernst). Ole Ernst jako pomocnik policji Holm pojawił się w aż 8 filmach z serii.
W filmach widać wyraźnie upływ czasu: Jes Holtsø grający Børgego – syna Kjelda i Yvonne – podczas kręcenia pierwszego filmu miał 12 lat, a w trakcie kręcenia serii dorastał, zatem w późniejszych filmach jego bohater sam ma już żonę (Fie) i dziecko. To jeden z tych szczegółów, który sprawia, że seria ma coś z kroniki rodzinnej – choć kryminalnej.
Dlaczego ta obsada działała tak dobrze?
Role trzech członków gangu oraz rodziny Kjelda grają we wszystkich filmach ci sami aktorzy. Przez trzy dekady. To rzadkość nawet w historii kina światowego. Każdy z nich wnosił do roli coś swojego – Sprogøe był sercem i mózgiem, Grunwald dostarczał fizycznego komizmu, a Bundgaard grał na emocjach widza, który zawsze kibicował temu najbardziej przestraszonemu z całej trójki.
W Danii seria Gang Olsena stała się częścią kultury narodowej, cytaty i przekleństwa z filmów weszły do codziennego języka duńskiego, a niektóre cytaty można usłyszeć nawet w Polsce. To najlepszy dowód na to, że obsada nie tylko zagrała swoje role – ona je po prostu przeżyła.