Zbigniew Mentzel to jeden z tych pisarzy, których trudno wcisnąć w jedną szufladkę – filolog, prozaik, eseista, felietonista, a przy tym człowiek o zaskakująco nielinearnej biografii zawodowej. Urodzony 20 kwietnia 1951 roku w Warszawie, związany z tym miastem przez całe życie, przez dekady kształtował swój głos literacki na łamach najważniejszych polskich tytułów prasowych. Szerszej publiczności dał się poznać przede wszystkim powieścią Wszystkie języki świata, która dotarła do finału Nagrody Literackiej Nike, oraz monumentalną biografią Leszka Kołakowskiego wyróżnioną Nagrodą im. Jana Długosza. Prywatnie przez lata był związany z Agnieszką Osiecką – jedną z najważniejszych polskich poetek i autorek piosenek XX wieku.
Zbigniew Mentzel – kim jest? Podstawowe fakty
Zbigniew Mentzel jest filologiem polskim, prozaikiem, eseistą i felietonistą. Urodził się 20 kwietnia 1951 roku w Warszawie, gdzie spędził znaczną część swojego życia, rozwijając swoje zainteresowania literackie. Jest synem Rudolfa Mentzla, oficera Wojska Polskiego, po II wojnie światowej farmaceuty, i Janiny z Mierzejewskich.
Autor dziesięciu książek, pisarz i krytyk. W swoich tekstach często sięga do wspomnień z dzieciństwa, lat 50. i 60., pisze o relacjach z bliskimi. To właśnie ta osobista perspektywa – zakorzeniona w konkretnym czasie i miejscu – nadaje jego prozie charakterystyczny, rozpoznawalny klimat.
Edukacja i początki kariery w Warszawie
W roku 1969 Zbigniew Mentzel ukończył IV Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Warszawie. Następnie, w latach 1970–1975, studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Po uzyskaniu w 1975 magisterium pracował do 1977 na stanowisku asystenta w Katedrze Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki UW.
Debiutował w 1972 artykułem pt. Polowanie bibliofila, opublikowanym na łamach tygodnika „Polityka”, w którym drukował teksty do 1981. Następnie w 1977–81 pełnił funkcję redaktora działu kulturalnego „Polityki”. Prozę, felietony, recenzje oraz artykuły drukował m.in. na łamach czasopisma „Kultura i Życie” (1973–77), „Twórczość” (1974–77) i „Kultura” (1975–77, 1980, 1984).
Przez wiele lat, do 1982 roku, pracował w tygodniku „Polityka”, a po tym okresie rozpoczął współpracę z emigracyjnym wydawnictwem Puls w Londynie. W latach 1991–1993 był związany z kwartalnikiem „Puls” w Warszawie. Oprócz tego jego teksty można było znaleźć w takich pismach jak „Parkiet”, „Przekrój”, „Gazeta Wyborcza” oraz „Rzeczpospolita”.
Twórczość eseistyczna – od „Pod kreską” do „Niebezpiecznego narzędzia”
Zanim Mentzel zasłynął jako prozaik, przez lata budował pozycję eseisty i krytyka. Wydał zbiory esejów „Pod kreską”, „Lucyfer” i „Niebezpieczne narzędzie w ustach”. Pierwszy zbiór esejów „Pod kreską” wydał w 1990 roku. Wkrótce potem pojawił się „Laufer” oraz „Niebezpieczne narzędzie w ustach”.
Opublikował też tom prozy „Spadający nóż”. Eseje Mentzla wyróżniają się precyzją języka i zdolnością do wnikliwej obserwacji rzeczywistości – zarówno kulturowej, jak i politycznej. To pisarstwo intelektualnie wymagające, ale nigdy hermetyczne.
Zbigniew Mentzel jest autorem dziesięciu książek, w tym zbiorów esejów, powieści, tomów rozmów i biografii. Jego utwory były tłumaczone w wielu krajach.
„Wszystkie języki świata” – powieść i finał Nagrody Nike
W 2006 roku wyszła jego najbardziej znana książka – „Wszystkie języki świata”. Akcja „Wszystkich języków świata” toczy się w Polsce 10 lat po upadku komunizmu. Powieść jest próbą rozliczenia się z polską transformacją i jej społecznymi skutkami – napisaną z perspektywy człowieka, który dorastał w PRL-u i obserwował, jak kraj zmienia się po 1989 roku.
W 2006 roku książka „Wszystkie języki świata” znalazła się w finale Nagrody Literackiej „Nike”. To jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień w polskim życiu literackim – sam finał oznacza, że tytuł trafił do ścisłej czołówki najważniejszych książek roku. Powieść doczekała się przekładów na języki obce, co potwierdza jej szerszy, ponadlokalny rezonans. Jego utwory tłumaczone były w wielu krajach.
Leszek Kołakowski – rozmowy i biografia
Jednym z najważniejszych projektów w dorobku Zbigniewa Mentzla jest wieloletnia praca poświęcona Leszkowi Kołakowskiemu – jednemu z najwybitniejszych polskich filozofów XX wieku. Mentzel jest autorem wydanej w dwóch częściach (lata 2007 i 2008) rozmowy rzeki z Leszkiem Kołakowskim. Dwutomowy zapis tych rozmów ukazał się pod tytułem Czas ciekawy, czas niespokojny.
Podczas pracy nad tą publikacją spotykał się z Kołakowskim osobiście w jego domu w Oxfordzie. Nagrane wtedy rozmowy wykorzystał również przy pracy nad biografią.
„Kołakowski. Czytanie świata. Biografia” – Nagroda im. Jana Długosza
Mentzel napisał biografię Kołakowskiego pt. „Kołakowski. Czytanie świata. Biografia” (Znak, Kraków 2020), wyróżnioną Nagrodą im. Jana Długosza za najlepszą książkę z zakresu humanistyki wydaną w roku 2020.
Tytuł książki zapowiada dokładnie to, co znajdziemy w środku – życie Kołakowskiego i jego twórczość, przy czym punkt ciężkości został w tekście przesunięty w kierunku twórczości oraz tego, jak wybitny filozof postrzegał sprawy i problemy świata. Mentzel przedstawia tę twórczość na tle wydarzeń, głównie politycznych, które nieraz miały bezpośredni wpływ na życie Kołakowskiego.
Interesujące są fragmenty opisujące kontakty Kołakowskiego z innymi wielkimi postaciami, z którymi miał okazję się zetknąć – Jerzym Giedroyciem, Czesławem Miłoszem, Józefem Czapskim. Biografia jest nie tylko portretem filozofa, ale też panoramą polskiej i europejskiej intelektualnej historii XX wieku.
Warto dodać, że Mentzel przygotował również do druku kilka tomów pism Kołakowskiego. Przygotował do druku kilka tomów pism Leszka Kołakowskiego, m.in. „Pochwała niekonsekwencji” (t. 1–3) oraz „Wśród znajomych…”.
Współpraca z redakcjami – „Polityka”, „Tygodnik Powszechny” i „Skarpa Warszawska”
Mentzel pisywał dla „Polityki”, „Tygodnika Powszechnego” oraz „Skarpy Warszawskiej”. W pierwszej dekadzie XXI wieku był felietonistą „Tygodnika Powszechnego”. Jest uznawanym felietonistą „Tygodnika Powszechnego”, gdzie dzieli się swoimi przemyśleniami i analizami aktualnych zjawisk społecznych, kulturowych oraz literackich.
Jest też felietonistą „Skarpy Warszawskiej”. To pismo poświęcone Warszawie i jej historii – wybór nieprzypadkowy, biorąc pod uwagę głębokie zakorzenienie Mentzla w tym mieście. Przez lata jego felietony były stałym punktem na mapie polskiego dziennikarstwa kulturalnego.
Rynki finansowe – mniej znana strona biografii
Niewielu czytelników wie, że Zbigniew Mentzel to nie tylko literat. Przez lata spekulował na rynkach finansowych – był laureatem Akademii Gry na Giełdzie z 1995 roku. To zaskakujący epizod w biografii pisarza, który na co dzień porusza się w świecie humanistyki i kultury. Świadczy jednak o ciekawości intelektualnej daleko wykraczającej poza literaturę.
Zbigniew Mentzel i Agnieszka Osiecka – dziesięć lat związku
W życiu prywatnym Zbigniew Mentzel przez lata był związany z Agnieszką Osiecką – poetką, autorką tekstów piosenek, jedną z ikon polskiej kultury. Osiecka odeszła od Daniela Passenta do jego kolegi z redakcji „Polityki” – Zbigniewa Mentzla. Osiecka odeszła do młodszego o 15 lat Zbigniewa Mentzla.
Para była ze sobą dziesięć lat, ale nigdy ze sobą nie zamieszkała. Agnieszka Osiecka i Zbigniew Mentzel byli ze sobą 10 lat. Był to najdłuższy związek poetki. W dziennikach wyznała, że jej związek zakończył się w 1988 roku.
W wywiadzie dla „Tygodnika Powszechnego” Mentzel zdradził, że na początku lat 80. kupił z Osiecką mieszkanie na Żoliborzu. Ten szczegół pokazuje, jak głęboko splecione były ich losy – mimo że nigdy oficjalnie nie zamieszkali pod jednym dachem. Sam Mentzel przez długi czas nie mówił publicznie o tym związku. Po wielu latach milczenia na temat ich romansu zabrał głos.
Związek Zbigniewa Mentzla i Agnieszki Osieckiej trwał 10 lat i był – według jej własnych wyznań – najdłuższym i najważniejszym związkiem poetki.
Pełna lista najważniejszych publikacji
Dorobek Zbigniewa Mentzla obejmuje zarówno eseje, jak i prozę oraz reportaż biograficzny. Poniżej najważniejsze pozycje:
- „Pod kreską” (1990) – pierwszy zbiór esejów
- „Laufer” (1998) – kolejny zbiór esejów
- „Niebezpieczne narzędzie w ustach” (2001) – zbiór esejów i prozy
- „Wszystkie języki świata” (2005/2006) – powieść, finalistka Nagrody Literackiej Nike
- „Czas ciekawy, czas niespokojny” (cz. 1 – 2007, cz. 2 – 2008) – dwutomowe rozmowy z Leszkiem Kołakowskim
- „Spadający nóż” (2016) – tom prozy
- „Kołakowski. Czytanie świata. Biografia” (2020) – wyróżniona Nagrodą im. Jana Długosza
Prozę, felietony, recenzje oraz artykuły drukował m.in. na łamach „Kultury i Życia”, „Twórczości” i „Kultury”. Jego twórczość łączy literacką wrażliwość z intelektualną dociekliwością – niezależnie od tego, czy pisze o Polsce w czasach transformacji, czy o filozofie, który zmienił sposób myślenia kilku pokoleń.
Zbigniew Mentzel pozostaje jednym z tych głosów polskiej literatury, który nie goni za modą – pisze wolno, starannie i z wyraźnym poczuciem, że słowo zobowiązuje.
—