Raúl Juliá – życie i największe role

Raúl Juliá nie pasował do żadnej szuflady. Portorykański aktor, który podbił Broadway, Hollywood i serca widzów na całym świecie, przez lata walczył z etykietką „latynoskiego aktora” – i konsekwentnie ją odrzucał, grając zarówno Szekspira, jak i komiksowych złoczyńców. Cztery nominacje do Tony Award, nominacja do Złotego Globu, tysiące ludzi na jego pogrzebie w San Juan – to nie jest kariera zbudowana na jednej roli. To dorobek człowieka, który traktował aktorstwo jak misję.

Dzieciństwo w San Juan – rodzina, która brzmiała

Raúl Rafael Carlos Juliá y Arcelay urodził się 9 marca 1940 roku w San Juan, w Portoryko, w rodzinie klasy średniej. Jego ojciec, Raúl Juliá Sr., był restauratorem i pierwszym człowiekiem, który wprowadził pizzę do Portoryko, a matka, Olga Arcelay, była klasyczną mezzosopranistką. Dom, w którym dorastał, był pełen muzyki i teatralnych gestów – rodzinne życie Juliów było bardzo muzyczne, dramatyczne i pełne śmiechu.

Raúl był najstarszym z czworga rodzeństwa. W kwietniu 1960 roku jego młodszy brat Rafa zginął w wypadku samochodowym w wieku 17 lat. Zdruzgotany Raúl wrócił do Portoryko, by zaopiekować się pogrążonymi w żałobie rodzicami i dwiema młodszymi siostrami, kończąc jednocześnie studia na Uniwersytecie Portorykańskim.

Juliá zadebiutował na scenie już w pierwszej klasie szkoły podstawowej. Grając diabła w szkolnym przedstawieniu, zwykle nieśmiały pięciolatek wyskoczył na scenę, wydał z siebie przerażający ryk, przetoczył się po podłodze i dopiero wtedy zabrał się do swoich kwestii. Nikt, kto to widział, chyba nie miał wątpliwości, że to nie jest zwykłe dziecko.

Droga do Nowego Jorku – od San Juan do Broadwayu

Po ukończeniu Uniwersytetu Portorykańskiego Juliá rozwijał karierę aktorską, występując jednocześnie w klubach nocnych. Początkowo myślał o karierze prawnika, zanim zdecydował się na aktorstwo. Inny aktor, Orson Bean, zachęcił go do przeprowadzki do Nowego Jorku.

Przybył do Nowego Jorku w 1964 roku i szybko zyskał uznanie jako Makduf w „Makbecie” (1966) oraz w tytułowej roli w „Otellu” (1979) w ramach New York Shakespeare Festival prowadzonego przez Josepha Pappa. Dwujęzyczny od dzieciństwa, szybko zainteresował się spektaklami na Broadwayu i Off-Broadwayu, a także uczestniczył w projektach mobilnych, w tym Puerto Rican Traveling Theatre.

Juliá zagrał Petruchia naprzeciwko Meryl Streep w broadwayowskiej produkcji „Poskromienia złośnicy”. Od października 1977 do 1980 roku grał na Broadwayu w „Drakuli”, zastępując Franka Langelę. Teatr był dla niego naturalnym środowiskiem – miejscem, gdzie mógł w pełni rozwinąć swój warsztat.

Broadway i Tony Award – cztery nominacje, których nie zapomniano

Na Broadwayu Raúl Juliá zdobył cztery nominacje do Tony Award za role: Proteusa w „Dwóch szlachcicach z Werony” (1971), Charleya w wznowieniu „Where’s Charley?” (1974), Mackheathe’a, złowrogiego Brytyjczyka zwanego też Mackiem Nożem, w „Operze za trzy grosze” – do tej roli musiał pozbyć się latynoskiego akcentu, a czwarta nominacja dotyczyła musicalu „Nine” (1982).

Cztery nominacje do Tony Award – za „Dwóch szlachcicach z Werony”, „Where’s Charley?”, „Operę za trzy grosze” i „Nine”. Żadnej statuetki, ale każda nominacja potwierdzała jego pozycję jako jednego z najważniejszych aktorów sceny broadwayowskiej tamtych lat.

Za rolę w „Dwóch szlachcicach z Werony” otrzymał nominację do Tony Award i zdobył Drama Desk Award. Choć nigdy nie był postrzegany jako pełnoprawna gwiazda w hollywoodzkiej rozumieniu tego słowa, był wysoko ceniony w rolach dramatycznych, komediowych i musicalowych.

Juliá był aktorem, który często wykorzystywał swoją pracę jako narzędzie do promowania sprawiedliwości społecznej. Wybierał role, które coś znaczyły – niekoniecznie te, które gwarantowały komercyjny sukces.

Raúl Juliá – filmy, seriale i programy

Jego debiut w pełnometrażowym filmie to „The Organization” (1971) – film policyjny z Sidneyem Poitierem. Wcześniej pojawił się w telewizji – w serialu „Love of Life” w 1969 roku i w trzech odcinkach „Ulicy Sezamkowej” w 1971 roku.

Najważniejsze produkcje filmowe i telewizyjne z udziałem Raúla Juliá:

• Kiss of the Spider Woman (1985) – rola Valentína Arregui, politycznego więźnia
• Romero (1989) – rola arcybiskupa Óscara Romero
• Presumed Innocent (1990) – rola Sandy Stern
• Rodzina Addamsów / The Addams Family (1991) – rola Gomeza Addamsa
• Addams Family Values (1993) – ponownie jako Gomez Addams
• The Burning Season (1994, TV) – rola Chico Mendesa
• Street Fighter (1994) – rola generała M. Bisona
• Down Came a Blackbird (1995, TV) – ostatnia rola

Jego charyzmatyczna obecność, atletyzm i witalność były widoczne w takich produkcjach jak „Betrayal” (1980), „Arms and the Man” (1985), „Eyes of Laura Mars” (1978), „One from the Heart” (1982), „The Morning After” (1986) i „Presumed Innocent” (1990).

Kiss of the Spider Woman – rola życia

Jego filmowa kreacja Valentína – heteroseksualnego południowoamerykańskiego więźnia politycznego, osadzonego w jednej celi z gejem-dekoratorem okien (William Hurt) w „Kiss of the Spider Woman” (1985) – była jedną z najbardziej podziwianych jego ekranowych ról. Film powstał na podstawie powieści argentyńskiego pisarza Manuela Puiga i był koprodukcją brazylijsko-amerykańską w reżyserii Héctora Babenco.

Juliá otrzymał za tę rolę nominację do Złotego Globu. Wygrał natomiast National Board of Review Award dla najlepszego aktora. Film zdobył łącznie osiem nominacji do różnych nagród i dziesięć wyróżnień – w tym Oscara dla Williama Hurta.

„Kiss of the Spider Woman” kosztował zaledwie 1,5 miliona dolarów, a zarobił w kinach ponad 17 milionów. Rotten Tomatoes daje mu dziś 88% – najwyższy wynik spośród wszystkich filmów Juliá.

To była rola wymagająca absolutnej precyzji emocjonalnej. Juliá musiał zagrać człowieka twardego ideologicznie, który stopniowo otwiera się na kogoś zupełnie innego od siebie. Zrobił to bez cienia fałszu.

Gomez Addams – rola, którą pokochały dzieci

W „Rodzinie Addamsów” (1991) i jej kontynuacji „Addams Family Values” (1993) Juliá osiągnął popularną sławę dzięki komediowej kreacji lubieżnego patriarchy rodziny – Gomeza. To była rola zupełnie inna od jego wcześniejszych – pełna humoru, fizyczności i dziwacznego uroku. I właśnie dlatego tak doskonała.

W jednym z wywiadów Juliá przyznał, że gdy dzieci rozpoznawały go jako Gomeza Addamsa, zawsze wywoływało to u niego uśmiech. Jego rodzina mówiła później, że miało to dla niego ogromne znaczenie w ostatnich miesiącach życia.

Gomez w jego wykonaniu to nie był karykaturalny straszak. To był mężczyzna głęboko zakochany w swojej żonie, oddany rodzinie, pełen pasji – tyle że nieco… osobliwy. Juliá grał go z taką energią i szczerością, że trudno wyobrazić sobie kogoś innego w tej roli.

Działalność humanitarna – aktor z misją

W 1977 roku Juliá zaangażował się w działalność The Hunger Project – organizacji charytatywnej, której celem było wyeliminowanie głodu na świecie, i pozostał jej aktywnym zwolennikiem do końca życia. W 1994 roku pojechał do Salwadoru jako obserwator wyborów, a przez całą karierę był zaangażowany w sprawy dzieci.

Przez całą karierę Juliá starał się przełamywać stereotypy, grając szerokie spektrum postaci – zarówno latynoskich, jak i nielatynoskich. Nie chciał być aktorem jednej szuflady, jednej narodowości, jednego gatunku. I konsekwentnie realizował tę wizję.

Życie prywatne – żona i synowie

Raúl Juliá był żonaty dwukrotnie. Pierwsza żona to Magda Vasallo – małżeństwo trwało od 1965 do 1969 roku. W 1976 roku poślubił tancerkę i aktorkę Merel Poloway. Mieli dwóch synów: Raula Sigmunda, urodzonego w 1983 roku, i Benjamína Rafaela, urodzonego w 1987 roku.

Juliá był podekscytowany rolą generała M. Bisona w filmie „Street Fighter” – jego synowie byli fanami gry wideo i pomagali mu przygotować się do tej roli. To mówi wiele o tym, jakim był ojcem.

Raúl Juliá – choroba i ostatnie lata

W 1991 roku u Juliá zdiagnozowano raka żołądka, jednak nie ujawnił tej informacji publicznie i nadal pracował. Wielu ludzi nie wiedziało, że przez trzy lata przed śmiercią zmagał się z poważną chorobą.

W filmie „Romero” (1989) zagrał zamordowanego arcybiskupa Salwadoru Óscara Romero, a w telewizyjnym „The Burning Season” (1994) wcielił się w postać zamordowanego brazylijskiego działacza związkowego i ekologisty Chico Mendesa. Mimo złego stanu zdrowia dokończył pracę nad „The Burning Season”.

Na początku 1994 roku, podczas kręcenia „The Burning Season” w Meksyku, doznał zatrucia pokarmowego i został przetransportowany samolotem do szpitala w Los Angeles. W jego ostatnich trzech filmach widać wyraźnie, że stracił na wadze i jego zdrowie uległo pogorszeniu.

16 października 1994 roku osłabiony i wychudzony Raúl Juliá doznał udaru mózgu w Nowym Jorku, po kilku dniach zapadł w śpiączkę i został podłączony do aparatury podtrzymującej życie. Przetransportowano go do hospicjum w pobliskim Manhasset na Long Island, gdzie jego osłabiony organizm poddał się 24 października, w wieku 54 lat.

Jego ciało zostało przewiezione z powrotem do Portoryko, gdzie tysiące ludzi wzięło udział w pogrzebie państwowym. Przed pochówkiem odbyły się dwie ceremonie – w Colegio San Ignacio de Loyola i w siedzibie Instytutu Kultury Portorykańskiej.

Raúl Juliá miał 54 lata. Mógł zagrać jeszcze dziesiątki ról.